Iedere werkgever met medewerkers in dienst moet een risico-inventarisatie en -evaluatie hebben. In de RI&E breng je in kaart welke zichtbare en onzichtbare risico’s medewerkers lopen tijdens hun werk en welke maatregelen nodig zijn om die risico’s te beperken. Maar daarmee ben je er niet altijd. In veel gevallen moet je de RI&E ook laten toetsen door een gecertificeerde arbokerndeskundige of arbodienst. 

Die toetsing is bedoeld om te controleren of de RI&E aan de wettelijke eisen voldoet, waarbij met name wordt gekeken naar betrouwbaarheid, volledigheid en actualiteit. Ook wordt gekeken of het plan van aanpak op de juiste manier is opgesteld. Voor organisaties die niet dagelijks met arbowetgeving bezig zijn, is dat vaak lastig te beoordelen. Daarom is het belangrijk om te weten wanneer toetsing verplicht is, wie dit mag doen en wat je daarna met de uitkomsten moet doen

Wat betekent RI&E-toetsing?

Bij RI&E-toetsing controleert een arbokerndeskundige (AKD) of de risico-inventarisatie en -evaluatie goed is uitgevoerd. Het gaat dus niet alleen om de vraag of er een document ligt. De toetser kijkt ook naar de inhoud: zijn de juiste risico’s meegenomen, zijn de risico’s goed beoordeeld en sluiten de maatregelen in het plan van aanpak daarop aan?  

De Nederlandse Arbeidsinspectie geeft aan dat een arbokerndeskundige beoordeelt of de RI&E en het bijbehorende plan van aanpak volledig en betrouwbaar zijn. Daarbij wordt ook gekeken of de gebruikte beoordelingsmethoden en maatregelen zijn gebaseerd op actuele inzichten. De werkgever blijft verantwoordelijk voor de RI&E, maar krijgt met een toetsing deskundige feedback op de kwaliteit ervan.

Het probleem zit zelden alleen in de RI&E zelf, maar vaak in wat er daarna gebeurt. Het plan van aanpak wordt gemaakt, maar niet actief gebruikt. Terwijl juist dat onderdeel ervoor moet zorgen dat risico’s daadwerkelijk worden aangepakt. En dat is niet vrijblijvend. In artikel 5 van de Arbeidsomstandighedenwet is vastgelegd dat een RI&E ook een plan van aanpak moet bevatten waarin de te nemen maatregelen en de risico’s worden beschreven. Werkgevers zijn dus verplicht om dit onderdeel serieus aan te pakken.

Wanneer moet een RI&E worden getoetst?

In veel gevallen moet een RI&E worden getoetst. Arboportaal zet duidelijk op een rij wat de regels precies zijn. De hoofdregel is dat organisaties met meer dan 25 werknemers hun RI&E moeten laten controleren door een kerndeskundige. 

Voor bedrijven met minder dan 25 werknemers kan een uitzondering gelden. Gebruikt zo’n bedrijf een erkend RI&E-instrument voor de eigen branche, dan hoeft de RI&E meestal niet door een kerndeskundige te worden getoetst. Dit geldt alleen als het instrument past bij de werkzaamheden en risico’s binnen de organisatie. Een standaardinstrument invullen zonder goed te kijken naar de eigen werksituatie is dus niet voldoende. 

Daarnaast zijn er situaties waarin toetsing of deskundige beoordeling juist extra belangrijk is. Denk aan organisaties met verhoogde veiligheidsrisico’s, meerdere locaties, gevaarlijke stoffen, fysieke belasting, machineveiligheid, psychosociale arbeidsbelasting of complexe werkprocessen. In zulke gevallen is het verstandig om niet alleen naar de formele verplichting te kijken, maar vooral naar de vraag of de RI&E voldoende diepgang heeft.

Wanneer geldt een uitzondering?

Niet iedere RI&E hoeft getoetst te worden. De bekendste uitzondering geldt voor kleinere organisaties met maximaal 25 werknemers die gebruikmaken van een erkend branche-RI&E-instrument. Dat instrument moet dan wel passen bij de branche en bij de feitelijke werkzaamheden in het bedrijf. 

Er is ook een uitzondering voor organisaties waar samen maximaal 40 uur per week betaalde arbeid wordt verricht. Zij moeten wel een RI&E hebben, maar hoeven die niet altijd te laten toetsen. Let op: ook zonder toetsingsplicht blijft de werkgever verantwoordelijk voor een goede, actuele en volledige RI&E. De Nederlandse Arbeidsinspectie kan controleren of de RI&E en het plan van aanpak aanwezig en volledig zijn. 

Twijfel je of jouw organisatie onder een uitzondering valt? Dan is het verstandig om dit vooraf te laten beoordelen. Een verkeerd ingeschatte uitzondering kan later problemen opleveren bij een controle of na een incident.

Wie mag een RI&E toetsen?

Een RI&E mag niet zomaar door iedereen officieel worden getoetst. Toetsing gebeurt door een gecertificeerde arbodienst of een gecertificeerde arbokerndeskundige. De Nederlandse Arbeidsinspectie benoemt dat de werkgever in bepaalde gevallen verantwoordelijk is voor het laten toetsen van de RI&E door zo’n gecertificeerde arbokerndeskundige of arbodienst. 

Een RI&E mag niet door zomaar iedereen officieel worden getoetst. Daarvoor is een gecertificeerde arbodeskundige nodig. Dat betekent dat deze deskundige moet voldoen aan vastgestelde eisen voor kennis, ervaring en werkwijze. In het certificatieschema voor arbokerndeskundigen staan die eisen beschreven. Ook staat daarin waar de deskundige bij het toetsen van een RI&E op moet letten. Denk aan deskundigen zoals een hogere veiligheidskundige, arbeidshygiënist of arbeids- en organisatiedeskundige. 

Voor werkgevers betekent dit dat zij niet alleen moeten kijken óf iemand een RI&E kan toetsen, maar ook of de deskundigheid past bij de risico’s in de organisatie. Een productieomgeving met machineveiligheid vraagt bijvoorbeeld om andere expertise dan een organisatie waar psychosociale arbeidsbelasting of blootstelling aan gevaarlijke stoffen de belangrijkste risico’s zijn. Bij een organisatie met verschillende soorten risico's, kan het dus nodig zijn dat er meerdere deskundigen ingezet moeten worden, afhankelijk van de gevraagde expertise.

Wat wordt er gecontroleerd bij RI&E-toetsing?

Bij toetsing kijkt de deskundige naar meerdere onderdelen. De vraag is niet alleen of de RI&E aanwezig is, maar ook of deze inhoudelijk klopt. Een goede toetsing kijkt onder meer naar:

• de volledigheid van de RI&E

• de actualiteit van de RI&E

• de betrouwbaarheid van de inventarisatie

• de gebruikte beoordelingsmethoden

• de aansluiting tussen risico’s en maatregelen

• de kwaliteit van het plan van aanpak

• de vraag of verdiepend onderzoek nodig is

• de vraag of de juiste deskundigheid is ingezet

Het certificatieschema voor arbokerndeskundigen benoemt dit expliciet: bij toetsing van de RI&E moet worden beoordeeld of nader onderzoek of aanvullende metingen nodig zijn om blootstelling aan arbeidsbelastende factoren en de bijbehorende risico’s vast te stellen. Ook moet worden gekeken of blootstellingen representatief, gevalideerd en correct beoordeeld zijn. 

Dat is vooral belangrijk bij risico’s die je niet altijd direct ziet. Denk aan blootstelling aan gevaarlijke stoffen, geluid, trillingen, biologische agentia, fysieke belasting of psychosociale arbeidsbelasting. Als zulke risico’s alleen oppervlakkig worden genoemd, kan de RI&E alsnog onvoldoende zijn. Dan kan een verdiepend onderzoek nodig zijn om het risico goed vast te stellen. 

Het Arbobesluit schrijft verdiepende onderzoeken toe bij volgende onderwerpen en artikelen. 

• Jeugdigen (artikel 1.36)

• Zwangere werknemers (artikel 1.41)

• Plaats onafhankelijk arbeid met gevaarlijke stoffen (artikel 1.46)

• Psychosociale arbeidsbelasting (artikel 2.15)

• Voorkoming en beperking van zware ongevallen met gevaarlijke stoffen (artikel 2.2 – 2.5b)

• Explosieve veiligheid (artikel 3.5c)

• Gevaarlijke stoffen in het algemeen (artikel 4.1b en 4.2)

• Aanvullende registratie gevaarlijke stoffen (artikel 4.2a)

• Kankerverwekkende of mutagene stoffen en kankerverwekkende processen (artikel 4.13)

• Asbest (artikel 4.54 a/b)

• Biologische agentia

• (artikel 4.85 en 4.97)

• Fysieke belasting (artikel 5.3b)

• Beeldschermwerk (artikel 5.9)

• Geluid (artikel 6.7)

• Trillingen (artikel 6.11b en 6.11c)

• Kunstmatige optische straling (artikel 6.12d)

• Elektromagnetische velden (artikel 6.12k)

• Persoonlijke beschermingsmiddelen (artikel 8.2)

• Bouwwerken V&G-plan (artikel 2.28)

• Arbeidsmiddelen (artikel 7.3)

• Tijdelijk werk op hoogte en beschikbaarheid arbeidsmiddelen (artikel 7.23)

• Toegangs- en positioneringstechnieken met lijnen (artikel 7.23c)

• Werkbakken en werkplatforms (artikel 7.23d)

Wat gebeurt er na de toetsing?

Na de toetsing ontvang je een oordeel over de RI&E en het plan van aanpak. Vaak wordt de RI&E akkoord bevonden. In andere gevallen geeft de toetser verbeterpunten of aanvullende vragen mee. Dat betekent niet automatisch dat de RI&E niet goed is. Het betekent vooral dat bepaalde onderdelen moeten worden aangevuld, aangescherpt of beter onderbouwd. 

Een toetsing is dus geen eindpunt. Het is een controle binnen een groter proces. 

De belangrijkste stap komt daarna: de verbeterpunten moeten worden verwerkt en het plan van aanpak moet worden gebruikt. Je moet hier actief mee aan de slag en deze moet actueel gehouden worden. De Nederlandse Arbeidsinspectie geeft aan dat zij controleert of bedrijven een RI&E en plan van aanpak hebben en of deze volledig zijn. Als de RI&E of het plan van aanpak onvolledig is, kan de Inspectie handhaven.

Kun je een RI&E eerst laten controleren voordat je deze officieel laat toetsen? 

Ja, dat kan. Voor veel organisaties is dat zelfs verstandig. Een voorbereidende controle helpt om te beoordelen of de RI&E compleet genoeg is voordat deze officieel wordt getoetst. Daarmee voorkom je dat de toetsing vooral leidt tot een lange lijst verbeterpunten die vooraf al zichtbaar waren.

Bij zo’n voorbereidende controle kijkt een adviseur bijvoorbeeld naar: 

• ontbrekende risico’s

• onduidelijke risicobeoordelingen

• maatregelen die te algemeen zijn geformuleerd

• ontbrekende prioriteiten

• ontbrekende verantwoordelijken of termijnen

• risico’s waarvoor verdiepend onderzoek nodig is

• de aansluiting tussen RI&E en plan van aanpak

Dit is vooral nuttig wanneer de RI&E intern is opgesteld, wanneer een branche-instrument is gebruikt of wanneer de RI&E al enkele jaren oud is. Ook bij groei, verhuizing, nieuwe machines, nieuwe stoffen of gewijzigde werkprocessen is het verstandig om een adviseur naar je RI&E te laten kijken. Bij zulke wijzingen moet je namelijk je RI&E aanpassen en kan het zijn dat deze ook opnieuw getoetst moet worden.